نویسنده: ایکاترینا استیپانوف (پژوهشگر موسسه اقتصاد جهانی و روابط بین الملل در مسکو)

ترجمه و تلخیص: مرتضی چرخ‌زرین / منتشر شده در نشریه همگام

موج گسترده اعتراضات مردم خاورمیانه در اوایل سال 2011 نقش موثر فناوری اطلاعات و ارتباطات را بیش از گذشته روشن کرد. تاثیر این فناوری به در سطح جهان احساس شد و کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه را هر چند به شکلی متفاوت تحت تاثیر قرار داد. انقلاب های عربی در نتیجه شکل جدیدی از اعتراضات گسترده اجتماعی-سیاسی شکل گرفت که به واسطه شبکه های اجتماعی مجازی و قابلیت سازمان دهی مردمی آن تسهیل شده بود. البته باید توجه داشت که نمی توان با توجه به تجربه انقلاب های عربی قطعی بودن وقوع چنین تحولاتی را با کمک این رسانه ها در سایر زمینه های اجتماعی-سیاسی نتیجه گرفت.

زمینه اجتماعی سیاسی کشورهای عربی

شبکه های اجتماعی در فروپاشی دو نظام تونس و مصر در سال 2011 نقش مهمی داشته و همچنین بر جنبش اجتماعی-سیاسی در کشور بحرین تاثیرگذار بودند. با اینحال باید بدانیم این فناوری ها تاثیر اندکی در شکل گیری نارضایتی های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در این کشورها داشته اند که در پشت پرده هر انقلابی می توان یافت. به عنوان مثال در مصر فاصله سیاسی بین طبقه کوچک نخبگان و توده مردم مدت ها به چنان نقطه بحرانی رسیده بود که بسیاری از کارشناسان منطقه بیش از این، بروز تحولی بنیادین را در این کشور پیش بینی می کردند.

با اینحال مرحله بحرانی در مصر زودتر از آنچه انتظار می رفت و بلافاصله پس از شروع اعتراضات مردم تونس آغاز شد. این آغاز نابهنگام تا حد زیادی وابسته به گسترش فناوری های ارتباطی و شبکه های اجتماعی علی الخصوص در گوشی های تلفن همراه بود. کمپینی مجازی در فیس بوک با نام «جنبش جوانان 6 آوریل» موجب تسریع اعتراضات شد و ده ها هزار نفر در پاسخ فراخوان این کمپین در تجمع اعتراضی علیه حکومت گردهم آمدند. در یک دهه گذشته ابزارهای ارتباطی مبتنی بر تبادل سریع داده های اینترنتی در دسترس عموم مردم مصر قرار گرفته است (به عنوان مثال دسترسی به اینترنت پرسرعت از مبلغ 8 دلار بر ماه شروع می شود). بر اساس آمار وزرات ارتباطات و فناوری اطلاعات مصر این کشور بیش از 17 میلیون کاربر اینترنتی (تا فوریه 2010) داشته است. این عدد رشد 3691 درصدی استفاده از این فناوری به نسبت سال 2000 را نشان می دهد که تنها 450000 نفر از اینترنت استفاده می کردند. علاوه براین در سال 2010 بالغ بر 4 میلیون مصری در شبکه فیس بوک عضویت داشتند. از تعداد کل کاربران در این سال، 160000 نفر وبلاگ نویس بوده اند و 30 درصد از مطالب وبلاگ های آن ها بر مسائل سیاسی تمرکز داشته است.

محتوای پروفایل بیشتر کاربران فعال که عموما جوان، شهرنشین و نسبتا تحصیل کرده بودند کاملا مرتبط با اولین اعتراض ضددولتی در ماه ژانویه بود که بعدتر منتهی به یک کمپین بسیار بزرگ تر و مردمی تر علیه حاکمیت شد. درهر حال ورود شبکه های اجتماعی دو کارکرد عمده داشت: 1. سازماندهی معترضین و 2. ارسال اخبار آن ها از جمله خواسته هایشان از حکومت به سرتاسر جهان. بر اساس گزارش ها فیس بوک در این مقطع زمانی حداقل در سرعت انتشار اطلاعات از الجزیره پیشی گرفت. از سمت دیگر استفاده حکومت های عربی از این شبکه های مجازی به منظور تعقیب و سرکوب مخالفین و همچنین تبلیغات منفی علیه آن ها بسیار کمرنگ بود. در عوض آن ها تصمیم گرفتند که به مسدود کردن جزئی یا کامل اینترنت اقدام کنند.

حکومت تونس برخی مسیرها و سایت ها که به انعکاس اخبار اعتراضات می پرداختند را مسدود کرد. اقدامات حکومت مصر به لحاظ کیفی جدی تر و حتی می توان گفت در طول تاریخ اینترنت بی سابقه بود. در قدم اول توئیتر و فیس بوک مسدود شد و در قدم بعد مقامات مصری به بیشتر ارایه کنندگان اصلی خدمات اینترنتی مستقیما دستور دادند که دسترسی به اینترنت را به طور کامل مسدود کنند. در نتیجه 93 درصد آدرس ها و شبکه های اینترنتی از دسترس خارج شد. اگرچه چنین انسدادی بی سابقه بود اما سراسری نبود. شبکه فیبر نوری آسیا-اروپا و همچنین گروه ارتباطی نور که بورس سهام مصر از خدمات اینترنت آن استفاده می کرد مسدود نشدند شاید به این امید که بورس بتواند پس از سرکوب مخالفان دوباره احیا شود. قطع شدن اینترنت و اختلال در شبکه تلفن همراه، مصر را دچار رکود اقتصادی کرد و بر حجم بدهی های این کشور افزود.

انسداد گسترده اینترنت در مصر همچنین نشان داد که این استراتژی در جهانی که شبکه های متنوع مخابراتی در دسترس اند در نهایت شکست می خورد. کاربران که با این محدودیت ها مواجه شده بودند سریعا به فکر راه های جایگزین از جمله استفاده از پروکسی ها و اپلیکیشن های تلفن همراه افتادند و تلاش های حکومت را بی اثر کردند. علاوه بر این، هزینه های اقتصادی و اعتباری قطعی اینترنت بسیار بیشتر از منافعی بود که برای این شکل از کنترل اطلاعات می توانست متصور شد.

ظرفیت های فضای مجازی و تردیدها پیرامون آن

رویدادهای سال 2011 در خاورمیانه نظرات انسان های شکاک در مورد ظرفیت های فضای مجازی را به چالش کشید و ثابت کرد که فناوری اطلاعات و ارتباطات می تواند موجب تسریع در تحولات جدی اجتماعی شود. هیچ منطقه، دولت یا شکلی از حکومت در برابر تاثیرات فناوری های جدید اطلاعات و ارتباطات که مورد استفاده جنبش های اجتماعی-سیاسی قرار می گیرد مصون نیست. اگرچه زمینه های سیاسی اعتراضات گسترده در خاورمیانه وابسته به مولفه های خاص کشوری و منطقه ای بوده است اما پیوند انقلاب های عربی با فضای مجازی باعث پرنگ تر شدن نقش فناوری های تحت وب و شبکه های اجتماعی برای مردم دیگر مناطق جهان شد و کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه را تحت تاثیر قرار داد. در عین حال باید توجه داشت که این تاثیرات قابل تعمیم به همه کشورها و بی قید و شرط نیست. اگر چه برخی مشتاق اند تحولات اخیر خاورمیانه را به آینده کشورهای دیگر که تحت فشارهای اقتصادی و سیاسی هستند پیوند زنند اما باید دانست که چنین پیش بینی ها و همانندسازی هایی باید با دقتی زیاد انجام پذیرد.

تاثیر شبکه های مجازی در بسیج افراد به عنوان کاتالیزور اعتراضات گسترده اجتماعی-سیاسی از منطقه ای به منطقه دیگر و از یک بافت سیاسی تا زمینه سیاسی دیگر متفاوت است. پذیرش وجود دلایل چندگانه و ضمنی برای بروز یک اعتراض اجتماعی کافی است که بدانیم شبکه های ارتباطی نمی توانند به عنوان مهمترین عامل در این اعتراضات مطرح شوند. یکی از شواهد این است که برای طرح چنین ادعایی حداقل باید بخش عمده ای از مردم به اینترنت دسترسی داشته باشند. در نتیجه این پیش بینی نمی تواند شامل برخی کشورهای توسعه نیافته شود که نفوذ اینترنت در آن ها بسیار کم است. به عنوان مثال مردم برخی از کشورهای خاورمیانه با توجه به در دسترس نبودن زیرساخت های مخابراتی نمی توانند مطالب فعالین فضای مجازی را دنبال کنند. کاربران اینترنت در کشور عراق تنها 1.1 درصد و در افغانستان 3.4 درصد از مردم این کشورها را تشکیل می دهند و این در حالی است که این آمار در مصر به 21 درصد، در تونس به 34 درصد و در بحرین به 88 درصد می رسد.

مساله دیگری را نیز در مورد نفوذ اینترنت باید در نظر داشت و آن اینکه نمی توان همبستگی آماری معتبری بین سطح نفوذ اینترنت از یک طرف و شدت اعتراضات از سمت دیگر یافت. کشورهایی مثل بحرین که بیشترین میزان استفاده از اینترنت را دارند (88 درصد مردم بحرین به اینترنت دسترسی دارند که این آمار از کشور آمریکا نیز بیشتر است) و همچنین کشورهایی چون یمن و لیبی که پائین ترین دسترسی به اینترنت را دارند هر دو اعتراضات گسترده مردمی را تجربه کرده اند.

البته باید توجه داشت که فراهم نبودن زیرساخت های اینترنتی و یا محدودیت آن ها به عنوان عوامل تسریع کننده اعتراضات، مانع از نقش آن ها در انتشار ایمیل ها، توئیت ها و ویدیوها نمی شود. همه مواردی که از آن یاد شد حتی در شرایط سخت و محدود شده اینترنتی قابلیت انتشار و در معرض دید سایر مردم جهان قرار گرفتن را دارند که در نهایت فشار افکار عمومی را بر دولت ها افزایش می دهد.

مورد دیگر اینکه همه اشکال فناوری اطلاعات و شبکه های اجتماعی تاثیری مشابه ندارند. شاید به سختی بتوان ادعا کرد که فضای مجازی نقش بیشتری در بسیج نیروهای مردمی در مقایسه با سایر اشکال رسانه ای از جمله تلویزیون و تلفن همراه داشته است. هرچند مفهوم «انقلاب توئیتری» بعد از انقلاب های عربی متدوال شد اما کاربران قابل شناسایی توئیتر در مصر و تونس تنها چند هزار نفرند. علاوه بر این تاکید بر نقش میکروبلاگینگ در جهت تحریک معترضین در مقایسه با سایر اشکال فناوری اطلاعات از جمله تلفن همراه، پیام های ویدیوی منتشر شده در یوتیوب و شبکه های ماهواره ای تا حدی اغراق آمیز است.

محدودیت عمده بر سر تاثیرگذاری فضای مجازی بیشتر از توانایی حاکمین در ایجاد انسداد یا محدودیت اینترنتی به نوع حکومت و رابطه آن با توده مردم برمی گردد. این نوع ارتباط لزوما ارتباطی دموکراتیک نیست بلکه ممکن است شکلی از پوپولیسم باشد. اشکال جدید فناوری ارتباطات تنها در کشورهایی می توانند نقش موثری داشته باشند که حاکمان آن ها محبوبیتی در بین مردم نداشته باشند. این مساله برای کشورهایی مثل تونس و مصر صادق بود اما نمی توان آن را به کشورهای همچون بحرین تعمیم داد. اگر حاکمان ارتباط مردمی خود را به طور نسبی حفظ کرده باشند، محدودیت هایی جدی برای شبکه سازی معترضین از طریق شبکه های مجازی به وجود می آید. در نهایت می توان گفت نسل جوان و تحصیل کرده که بخش عمده فعالین اینترنتی را تشکیل می دهند نه تنها باید سایر فعالین را با خود همراه کنند بلکه می بایست آگاهی بخش عمده ای از مردم که ممکن است به اینترنت دسترسی نداشته باشند را نیز افزایش دهند.

منبع: pircenter.org

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *